XALQARO HUQUQDA KIBERURUSH VA KIBEROPERATSIYALAR: FARQLASH HAMDA HUQUQIY TARTIBGA SOLISH MUAMMOLARI
Mazkur maqola xalqaro huquq tizimida kiberhujumlar, kiberoperatsiyalar va kiberurushning huquqiy tabiatini tadqiq etishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning maqsadi ushbu tushunchalarni o‘zaro farqlash hamda xalqaro gumanitar huquq normalarining kibermakondagi harakatlarga tatbiq etilishi imkoniyatlarini tahlil qilishdan iborat. Metodologik asos sifatida nazariy-dogmatik, empirik, qiyosiy-huquqiy va statistik metodlardan, jumladan, amaliy holat (Stuxnet, WannaCry, NotPetya, SolarWinds, Rossiya–Ukraina mojarosidagi kiberoperatsiya)lar hamda xalqaro tahliliy markazlar ma’lumotlari tahlilidan foydalanilgan. Tadqiqot natijasida kibermakon mojarolarning mustaqil sohasi sifatida shakllangani aniqlangan. Biroq mavjud xalqaro-huquqiy normalar ushbu sohani faqat qisman tartibga soladi. Bu esa huquqiy bo‘shliqlar va “kulrang zona”ning mavjudligiga sabab bo‘lmoqda.
kiberurush, kiberoperatsiya, kiberhujum, xalqaro gumanitar huquq, kibermakon, atributsiya, Tallin qo‘llanmasi 2.0, kuch ishlatish
Mualliflik huquqi (c) 2026 YURISPRUDENSIYA https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TERGOVDA AYBLOVGA MOYILLIK: KOGNITIV SABABLAR, QIYOSIY-HUQUQIY TAHLIL VA PROTSESSUAL BARTARAF ETISH MEXANIZMLARI
Maqolada jinoyat tergovi jarayonida tergovchi faoliyatiga xos ayblovga moyillik (обвинительный уклон) hodisasi kompleks – normativ, kognitiv-psixologik va institutsional – yondashuv asosida tahlil qilingan. Zamonaviy xalqaro (“tonnel ko‘rish” va “tasdiqlash moyilligi” nazariyalari), Yevropa, postsovet va milliy doktrina manbalari qiyosiy oʻrganilib, ayblovga moyillikning kognitiv ildizlari ochib berilgan. Maqolaning maqsadi — ayblovga moyillikning kognitiv, qiyosiy-huquqiy va institutsional jihatlarini kompleks tahlil qilib, uni bartaraf etuvchi protsessual mexanizmlar tizimini ishlab chiqish hamda ularni ilmiy yangilik sifatida qoʻllash imkoniyatlarini asoslashdan iborat. Tadqiqotda normativ-dogmatik, qiyosiy-huquqiy, tizimli-tarkibiy va sotsiologik (soʻrov) usullari qoʻllangan. Ayblovga moyillikni bartaraf etishning yetti tarkibli protsessual mexanizmlar tizimi hamda uni empirik asoslash metodologiyasi taklif etilgan.
ayblovga moyillik, kognitiv buzilish, tonnel ko‘rish, tasdiqlash moyilligi, obyektivlik prinsipi, muqobil versiyalar tahlili, mutanosib maqbul emaslik, protsessual kafolatlar
EHTIYOTSIZLIK ORQASIDA SODIR ETILGAN JINOYATLAR UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNI TABAQALASHTIRISHNING JINOYAT-HUQUQIY MUAMMOLARI: GERMANIYA VA FRANSIYA JINOYAT QONUNCHILIGINING QIYOSIY-HUQUQIY TAHLILI
Mazkur maqolada ehtiyotsizlik bilan sodir etiladigan jinoyatlarning jinoyat-huquqiy tabiati, aybning ehtiyotsizlik shaklining tarixiy rivojlanishi, o‘z-o‘ziga ishonish va beparvolikni farqlash mezonlari, shuningdek, ehtiyotsizlik oqibatida o‘lim kelib chiqishi bilan bog‘liq jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish muammolari tahlil qilindi. Maqolada texnogen xavflar, kasbiy faoliyat, xususan, tibbiyot sohasi, murakkab texnik tizimlar va bir necha shaxsning birgalikdagi ehtiyotsizlikdagi harakatlari yoki harakatsizliklari natijasida kelib chiqadigan yagona jinoiy oqibatlar masalasi yoritildi. Qiyosiy-huquqiy tahlil asosida ehtiyotsizlik oqibatida zarar yetkazishga oid jinoyat qonunchiligi normalarini takomillashtirish, kasbiy standartlarni aniqlashtirish hamda tergov va sud amaliyotida jinoyat tarkibi elementlaridan bo‘lgan subyektiv tomonni huquqiy baholashda e’tiborga olinishi lozim bo‘lgan mezonlarni ishlab chiqishga qaratilgan takliflar ilgari surildi.
ehtiyotsizlik, o‘z-o‘ziga ishonish, beparvolik, zarar, harakat, harakatsizlik, ijtimoiy xavfli oqibat, obyektiv mezon, subyektiv mezon, faktik xato
KRIPTOVALYUTADAN JINOIY MAQSADLARDA FOYDALANISH: JINOYAT-HUQUQIY JIHATLAR
Ushbu maqolada kriptovalyuta yordamida sodir etilgan jinoyatlarni jinoiy-huquqiy kvalifikatsiya qilish masalalari zamonaviy fuqarolik va jinoyat huquqi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilgan. Muallif kriptovalyutaning huquqiy tabiati haqidagi ilmiy munozaralarda ikkita asosiy jihatni tahlil qilgan: jinoyat predmeti hamda jinoyat sodir etish quroli yoki vositasi sifatida. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, kriptovalyutaning maqomi qonunchilikda to‘liq va aniq belgilanmaguniga qadar ularni jinoyat huquqi sohasida tasniflashda muayyan muammolar saqlanib qolaveradi. Hozirgi vaqtda ularning fuqarolik-huquqiy tabiati mavhumligi tufayli jinoyat predmeti sifatida eʼtirof etishda muayyan cheklovlar mavjud. Shu sababli jinoyat sodir etishda kriptovalyutadan foydalanish qilmishlarini kvalifikatsiya qilish bo‘yicha yagona sud-tergov amaliyotini shakllantirish va tegishli yondashuvlarni ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
kriptovalyuta, kvalifikatsiya, jinoyat, jinoyat predmeti, jinoyat sodir etish vositasi, jinoyat quroli, huquqiy maqom
ELEKTRON CHIQINDILAR BILAN BOG‘LIQ MUNOSABATLARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISHNING FRAGMENTARLIGI
Elektron chiqindilar xavfli chiqindilar va ikkilamchi resurslar belgilarini o‘zida mujassam etgan murakkab huquqiy tartibga solish obyekti hisoblanadi. Maqolada xalqaro va milliy darajada ularni huquqiy tartibga solishning fragmentarligi tahlil qilingan. Xususan, elektron chiqindilarning yagona ta’rifi mavjud emasligi hamda Bazel konvensiyasi doirasida ularning transchegaraviy harakatini nazorat qilish muammolari ko‘rib chiqilgan. O‘zbekistonda maxsus qonunchilikning yo‘qligi ishlab chiqaruvchining kengaytirilgan mas’uliyati, elektron chiqindilarni hisobga olish, yig‘ish va qayta ishlash mexanizmlarida bo‘shliqlarni keltirib chiqarmoqda. Maqolada elektromobillar va quyosh panellarining litiy-ionli akkumulyator batareyalari chiqindilariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, maxsus qonunni qabul qilish, ishlab chiqaruvchining kengaytirilgan mas’uliyatini bosqichma-bosqich joriy etish, qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish va aylanma (sirkulyar) iqtisodiyotga o‘tishning huquqiy asoslarini rivojlantirish taklif etilgan.
elektron chiqindilar, huquqiy fragmentarlik, Bazel konvensiyasi, ishlab chiqaruvchining kengaytirilgan mas’uliyati, sirkulyar iqtisodiyot, qonunchilikni uyg‘unlashtirish
QISHLOQ XO‘JALIGIGA MO‘LJALLANGAN YERLARDAN FOYDALANISH VA MUHOFAZA QILISHDA EKOLOGIK NAZORATNING O‘RNI VA AHAMIYATI
Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlardan foydalanish va muhofaza qilishda ekologik nazoratning o‘rni va uning ahamiyati yoritilgan. Ilmiy-huquqiy polemikalar asosida ekologik nazoratning o‘rni va uning ahamiyati asoslab berilgan. Ekologik nazorat huquqiy chora sifatida ogohlantiruv, axborot va jazolash kabi bir qator funksiyalarni bajarishi va bu funksiyalarning bir-biridan farqli jihatlari yoritilgan. Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni muhofaza qilish jarayonida ekologik nazoratning atrof tabiiy muhit holatini hamda xo‘jalik yuritish va boshqa faoliyat ta’siri ostida unda bo‘ladigan o‘zgarishlarni kuzatib borish; atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, atrof tabiiy muhitni sog‘lomlashtirish, tabiatni muhofaza qilishga doir qonun talablari va atrof tabiiy muhit sifatining normativlariga rioya etish borasidagi dasturlar hamda ayrim tadbirlar bajarilishini tekshirish kabi bir qator vazifalar, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlardan foydalanish va muhofaza qilishda ekologik nazorat bilan bog‘liq milliy va xorijiy mamlakatlar qonunchiligi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Ushbu yerlardan oqilona foydalanish, muhofaza qilish sohasida ekologiya nazorat tizimi yoritib berilgan.
yer, yerlardan oqilona foydalanish, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlardan foydalanish, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni muhofaza qilish, ekologik nazorat
ATROF-MUHITNI XALQARO-HUQUQIY JIHATDAN MUHOFAZA QILISHDA BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI ATROF-MUHIT BO‘YICHA DASTURI (UNEP)NING O‘RNI VA ROLI
Mazkur maqolada Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (UNEP)ning atrof-muhitni xalqaro-huquqiy muhofaza qilish tizimidagi o‘rni va roli kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotda UNEPning xalqaro ekologik huquqni shakllantirish, ekologik konvensiya va xalqaro shartnomalarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish, barqaror rivojlanish tamoyillarini ilgari surish, global ekologik boshqaruvni takomillashtirish va davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlashga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Shuningdek, tashkilotning ekologik monitoring, ilmiy-tahliliy faoliyat, iqlim o‘zgarishiga moslashish, kimyoviy xavfsizlik, chiqindilarni boshqarish va ekologik ta’lim sohalaridagi asosiy yo‘nalishlari tahlil qilingan. Maqolada UNEPning O‘zbekiston Respublikasi bilan hamkorligi, milliy ekologik qonunchilikni takomillashtirish, xalqaro ekologik konvensiyalar talablarini implementatsiya qilish, “yashil” iqtisodiyotni rivojlantirish hamda Orolbo‘yi hududida amalga oshirilayotgan ekologik tashabbuslardagi ishtirokiga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot natijalari UNEPning global ekologik muammolarni hal etish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda muhim xalqaro institut ekanligini asoslaydi.
UNEP, xalqaro ekologik huquq, barqaror rivojlanish, iqlim o‘zgarishi, ekologik xavfsizlik, ekologik konvensiyalar
DAVLAT XARIDLARI JARAYONINI ELEKTRONLASHTIRISH SHAROITIDA SHARTNOMAVIY MUNOSABATLARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH
Maqolada davlat xaridlari jarayonining elektronlashuvi sharoitida shartnomaviy munosabatlarni huquqiy tartibga solish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi elektron davlat xaridlari shartnomasining fuqarolik-huquqiy tabiatini nazariy jihatdan aniqlash va xorijiy tajriba asosida milliy qonunchilikni takomillashtirish yo‘llarini belgilashdir. Qiyosiy-huquqiy va tizimli-strukturaviy tahlil metodlaridan foydalangan holda Yevropa Ittifoqi, Janubiy Koreya va Qozog‘iston modellari o‘rganilgan. Natijada elektron shartnoma, elektron imzo va raqamli identifikatsiyaning yozma shaklga tenglashtirilishi tamoyili asoslanadi hamda xaridlar siklini to‘liq raqamlashtirish zarurati ko‘rsatiladi. Xulosalar Fuqarolik kodeksi va davlat xaridlari qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan aniq takliflar bilan yakunlanadi.
davlat xaridlari, raqamlashtirish, shartnomaviy munosabatlar, elektron shartnoma, elektron raqamli imzo, fuqarolik-huquqiy tartibga solish, xaridlar platformasi
RAQAMLI MARKETINGDA FIRIBGARLIK VA CHALGʻITUVCHI AMALIYOTLARGA QARSHI HUQUQIY MEXANIZMLARNI TAKOMILLASHTIRISH: FUQAROLIK-HUQUQIY YONDASHUV
Mazkur maqolada raqamli marketing sohasida uchraydigan firibgarliklar va isteʼmolchilarning erkin hamda ongli tanloviga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi yashirin marketing hiylalari, jumladan, chalgʻituvchi reklama, yashirin reklama (native advertising), soxta sharhlar, inflyuenser marketingdagi shaffoflik muammolari, behavioral targeting, shuningdek, boshqa manipulyativ raqamli amaliyotlarning fuqarolik-huquqiy mohiyati kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotda mazkur huquqbuzarliklarning isteʼmolchilar huquqlariga taʼsiri, ularni fuqarolik-huquqiy himoya qilishning nazariy va amaliy asoslari, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi hamda Yevropa Ittifoqi, AQSH va boshqa xorijiy davlatlar tajribasi qiyosiy-huquqiy tahlil asosida oʻrganilgan. Shu bilan birga, raqamli marketing sohasida isteʼmolchilar huquqlarini samarali himoya qilish va fuqarolik-huquqiy javobgarlik mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
raqamli marketing, raqamli marketing firibgarligi, marketing hiylalari, chalgʻituvchi reklama, yashirin reklama, behavioral targeting, inflyuenser marketing, soxta sharhlar
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQAROLIK HUQUQIDA RAQAMLI AKTIVLAR VA ELEKTRON BITIMLARNI TARTIBGA SOLISHNING DOLZARB MUAMMOLARI
Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot sharoitida shakllanayotgan raqamli aktivlar va elektron bitimlarni huquqiy tartibga solishning dolzarb sivilistik muammolari tahlil qilingan. Klassik mulk huquqi triadasi (egalik qilish, foydalanish, tasarruf etish) blokcheyndagi nomoddiy obyektlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri qo‘llanishining huquqiy imkonsizligi hamda milliy qonunchilikdagi konseptual kolliziyalar ochib berilgan. Smart-kontraktlardagi “kod, bu qonun” tamoyilining an’anaviy shartnoma huquqi prinsiplari bilan ziddiyatlari asoslangan. Tadqiqotda tizimli-tuzilmaviy metod raqamli aktivlarning fuqarolik huquqi obyektlari tizimidagi o‘rnini aniqlashga, qiyosiy-huquqiy metod AQSH, Germaniya, YI va Janubiy Koreya tajribasini milliy huquqqa adaptatsiya qilish imkoniyatlarini baholashga, rasmiy-mantiqiy metod esa amaldagi qonunchilikdagi bo‘shliq va kolliziyalarni aniqlashga xizmat qilgan. Elektron marketpleyslarda iste’molchilar huquqlarini himoya qilish uchun majburiy eskrou tizimini joriy etish zarurati xorijiy tajriba asosida dalillanib, fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish yuzasidan aniq takliflar ishlab chiqilgan.
raqamli aktiv, raqamli huquq, smart-kontrakt, eskrou, mulk huquqi triadasi, elektron tijorat, blokcheyn, kripto-aktiv
STEYBLKOINLAR ORQALI TOʻLOV QILISHNING SHARTNOMAVIY ASOSLARI TAVSIFI
Mazkur maqolada steyblkoinlar orqali amalga oshiriladigan toʻlov munosabatlarining shartnomaviy-huquqiy asoslari tahlil qilingan. Raqamli iqtisodiyot sharoitida steyblkoinlarning toʻlov vositasi sifatida keng qoʻllanishi ular bilan bogʻliq huquqiy munosabatlarning mazmuni va mexanizmini qayta koʻrib chiqish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Tadqiqotda steyblkoinlarning huquqiy tabiati, ular orqali hisob-kitoblarni amalga oshirishda smart-shartnomalarning oʻrni va shartnomaviy munosabatlarni avtomatlashtirishdagi ahamiyati oʻrganilgan. Muallif tomonidan smart-shartnoma tushunchasiga oid xorijiy huquqiy doktrinada shakllangan asosiy yondashuvlar tahlil qilinib, ularning afzallik va kamchiliklari baholangan. Tadqiqot natijalariga koʻra, smart-shartnomani faqat oʻz-oʻzini ijro etuvchi dasturiy mexanizm sifatida emas, balki raqamli muhitda huquq va majburiyatlarni yuzaga keltiruvchi hamda avtomatlashtirilgan ijroni taʼminlovchi fuqarolik-huquqiy konstruksiya sifatida baholash maqsadga muvofiqligi asoslab berilgan, shuningdek, raqamli toʻlov infratuzilmasining rivojlanishi sharoitida shartnomaviy huquqni takomillashtirish boʻyicha xulosalar shakllantirilgan.
steyblkoin, smart-shartnoma, raqamli aktivlar, blokcheyn, raqamli toʻlovlar, shartnomaviy huquq, tokenizatsiya, avtomatik ijro
REGRESS FUQAROLIK-HUQUQIY JAVOBGARLIK TIZIMINING MUHIM VA ZARUR TARKIBIY ELEMENTI
Ushbu maqolada fuqarolik huquqidagi shartnomadan tashqari majburiyatlar tizimida delikt va regress majburiyatlarining oʻrni, ularning oʻzaro bogʻliqligi hamda huquqiy tabiati tahlil qilingan. Regress majburiyati delikt huquqining ikkilamchi, ammo mustaqil instituti sifatida taʼriflanib, uning asosiy belgilari va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1001-moddasida tartibga solinishi koʻrib chiqilgan. Shuningdek, amaliyotda davlat xaridlari talablariga rioya qilmaslik oqibatida bitimlarning oʻz-oʻzidan haqiqiy emas deb topilishi va buning natijasida davlat byudjetiga yetkazilgan zararni mansabdor shaxslardan regress tartibida undirish bilan bogʻliq muammolar yoritilgan. Xulosada yagona sud amaliyotini shakllantirish uchun Oliy Sud Plenumining tushuntirishlarini ishlab chiqish zarurligi asoslab berilgan.
delikt majburiyati, regress majburiyati, shartnomadan tashqari majburiyat, zararni qoplash, bitimning haqiqiy emasligi, davlat xaridlari, sud amaliyoti, qaytarma talab
“ANIMUS FRAUDANDI”: XALQARO XUSUSIY HUQUQDA QONUNNI CHETLAB OʻTISHNI ISBOTLASHNING DOKTRINAL HUQUQIY ASOSLARI
Mazkur maqolada xalqaro xususiy huquqda qonunni chetlab o‘tish (fraus legis) muammosining protsessual jihatlari, xususan, uning subyektiv elementi – animus fraudandini isbotlash masalalari tahlil qilinadi. Unda qasdni isbotlash bilan bog‘liq tizimli muammolar, jumladan, axborot nomutanosibligi va motivlarning ko‘pligi masalalari ko‘rib chiqiladi. Qiyosiy tahlil hamda Yevropa Ittifoqi Sudining amaliyotiga tayangan holda muallif qasdni psixologik holat sifatida emas, balki harakatlarning sun’iyligidan dalolat beruvchi obyektiv ko‘rsatkichlar asosida aniqlash modelini taklif etadi. Dastlabki bosqichda sun’iylik mavjudligini ko‘rsatuvchi dalillar taqdim etilganda, haqiqiy iqtisodiy maqsad mavjudligini isbotlash majburiyatini javobgarga o‘tkazish nazarda tutiladigan isbotlash yukini taqsimlashning o‘zgaruvchan modeli asoslab beriladi. Shuningdek, mazkur doktrinani O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 9-moddasi doirasida qo‘llashning metodologik asoslari ishlab chiqiladi.
animus fraudandi, xalqaro xususiy huquq, qonunni chetlab oʻtish, qonunni chetlab o‘tish (fraus legis), huquqni suiisteʼmol qilish, isbotlash majburiyati, sunʼiylik testi, bilvosita dalillar
RAQAMLI MOLIYAVIY AKTIVLARNING FUQAROLIK-HUQUQIY TABIATI
Ushbu tadqiqot predmeti raqamli moliyaviy aktivlarning (RMA) fuqarolik-huquqiy tabiatini hamda ularning fuqarolik huquqlari obyektlari tizimidagi oʻrnini aniqlashga doir doktrinal va normativ yondashuvlar majmuidan iborat. Tadqiqotning dolzarbligi RMAning fuqarolik huquqlari obyektlari tizimidagi oʻrnini belgilash boʻyicha yagona doktrinal yondashuv mavjud emasligi, shuningdek, ayrim davlatlarda ularni normativ-huquqiy tartibga solishdagi farqlar bilan izohlanadi. Ishning maqsadi RMA huquqiy tabiatini aniqlash boʻyicha mavjud ilmiy konsepsiyalar va qonunchilik yondashuvlarini tahlil qilishdir. Tadqiqot davomida Rossiya Federatsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasida raqamli moliyaviy aktivlarni huquqiy tartibga solish qiyosiy-huquqiy tahlil qilingan. Shuningdek, raqamli moliyaviy aktivlar raqamli huquqlar, hujjatsiz qimmatli qogʻozlarning bir turi, mutlaq raqamli huquq obyektlari yoki anʼanaviy mulkiy huquqlarning texnologik shakli sifatida koʻriladigan asosiy konsepsiyalar koʻrib chiqilgan. Tadqiqot yakunida RMAning huquqiy rejimiga oid nazariy asoslarni yanada rivojlantirish hamda ularni huquqiy kvalifikatsiya qilishga oid yanada izchil yondashuvni shakllantirish zarurligi toʻgʻrisida xulosa qilingan.
raqamli moliyaviy aktivlar, raqamli huquqlar, fuqarolik huquqlari obyektlari, hujjatsiz qimmatli qogʻozlar, kripto-aktivlar, taqsimlangan reyestr, tokenizatsiya, huquqiy tabiat
KLINIK AMALIYOTDA “YASHIRIN SUN’IY INTELLEKT” (SHADOW AI): SHIFOKORLARNING UNDAN RUXSATSIZ FOYDALANISHINI NAZORAT QILISHNING HUQUQIY MEXANIZMLARI
Maqolada klinik amaliyotda “yashirin sun’iy intellekt” (Shadow AI) fenomeni tadqiq etilgan. Bu tushuncha shifokorlarning tibbiyot tashkilotida belgilangan tartib-taomillar va protokollardan tashqari tekshirilmagan generativ sun’iy intellekt (SI) vositalaridan ruxsatsiz foydalanishini anglatadi. Asosiy e’tibor bunday foydalanishni nazorat qilishning huquqiy mexanizmlariga qaratilgan. Qiyosiy-huquqiy va formal-yuridik metodlar asosida shifokor siri va shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilik talablarining buzilishi xavflari, bemorlar xavfsizligiga tahdidlar, shuningdek yuridik javobgarlikni belgilash va taqsimlash muammolari tahlil qilingan. Tibbiyot tashkilotlarida SI-komplayens bo‘yicha ichki siyosatni ishlab chiqish hamda tegishli talablarni O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida mustahkamlash zarurati asoslab berilgan.
sun’iy intellekt, yashirin sun’iy intellekt (Shadow AI), klinik amaliyot, SI-komplayens, shifokor siri, shaxsga doir ma’lumotlar, yuridik javobgarlik, tibbiyot huquqi
SANOAT NAMUNALARINI HUQUQIY MUHOFAZA QILISH MUAMMOLARI VA ULARNING DEKORATIV-AMALIY SANʼAT ASARLARI BILAN NISBATI
Ushbu maqola sanoat namunasining sanoat mulki obyekti sifatidagi huquqiy tabiatini tadqiq etish hamda O‘zbekiston Respublikasining “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari to‘g‘risida”gi Qonunining 8-moddasini takomillashtirishga bag‘ishlangan. Unda sanoat namunalari bilan dekorativ-amaliy san’at asarlarini chegaralash, shuningdek, vizual dizayn va uning moddiy ifodasi o‘rtasidagi farqni aniqlash muammolari ko‘rib chiqilgan. Sanoat namunasining funksional-estetik xususiyatga ega ikki tomonlama tabiati tadqiq etilgan. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi hamda xorijiy davlatlarning sanoat namunalarini huquqiy muhofaza qilishga oid yondashuvlari qiyosiy-huquqiy jihatdan tahlil qilingan. Qonunchilikdagi “dizayn” hamda “sanoat yoki hunarmandchilik ishlab chiqarishi” tushunchalarining ta’riflarini kiritish zarurligi asoslab berilgan. Patent huquqi va mualliflik huquqi obyektlarini chegaralash mezonlari taklif etilgan. Shu bilan birga, sanoat namunalarining turlari tizimlashtirilgan hamda mazkur qonunning 8-moddasi yangi tahriri ishlab chiqilgan.
sanoat namunasi, intellektual mulk, badiiy-konstruktorlik yechimi, dekorativ-amaliy san’at, patentli muhofaza, mualliflik huquqi, dizayn, sanoat mulki huquqi
KO‘CHAR ASHYOLARGA BO‘LGAN MULK HUQUQIDAN VOZ KECHISHNING AYRIM MASALALARI
Mazkur maqolada ko‘char ashyolarga bo‘lgan mulk huquqidan voz kechishning nazariy va amaliy masalalari tahlil qilingan. Mulk huquqidan voz kechishning bir tomonlama bitim sifatidagi huquqiy tabiati, uning konklyudent harakatlar orqali amalga oshirilishi hamda mulkdor irodasini aniqlash mezonlari o‘rganilgan. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, sud amaliyoti, Rim huquqi va islom huquqi manbalari asosida tashlab ketilgan ko‘char ashyolarning huquqiy taqdiri tadqiq etilgan. Shuningdek, Rossiya Federatsiyasi qonunchiligi bilan qiyosiy tahlil o‘tkazilib, tashlab ketilgan ko‘char ashyolarga nisbatan mulk huquqining vujudga kelishi va bekor bo‘lishi mexanizmlarini milliy qonunchilikda takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijasida ko‘char ashyolarning qiymatiga qarab ularni o‘zlashtirish tartibini tabaqalashtirish hamda tashlab ketilgan ashyolarni egallashni mulk huquqini vujudga keltiruvchi bir tomonlama bitim sifatida e’tirof etish maqsadga muvofiqligi asoslab berilgan.
mulk huquqi, ko‘char ashyo, mulkdan voz kechish, konklyudent harakatlar, bir tomonlama bitim, egasiz ashyo, dereliksiya, mulk huquqining bekor bo‘lishi
SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARINING FUQAROLIK-HUQUQIY JAVOBGARLIGI: ZAMONAVIY HUQUQIY MUAMMOLAR VA TARTIBGA SOLISH YONDASHUVLARI
Mazkur maqolada sun’iy intellekt tizimining o‘z harakatlari yoki harakatsizligi uchun fuqarolik-huquqiy javobgarligi bilan bog‘liq nazariy va amaliy muammolar tadqiq etilgan. Bundan tashqari, sun’iy intellekt tomonidan sodir etilgan delikt uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlikka tortishning turli yondashuvlari va konsepsiyalari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida sun’iy intellektni hozirgi bosqichda fuqarolik-huquqiy javobgarlikning mustaqil subyekti sifatida e’tirof etish uchun yetarli huquqiy asoslar mavjud emasligi asoslantirilgan. Shuningdek, sun’iy intellekt sohasidagi fuqarolik-huquqiy munosabatlarni takomillashtirish hamda uning huquqiy maqomini belgilashga oid masalalarni yaqin kelajakda ilmiy va normativ-huquqiy jihatdan yanada chuqur tadqiq etish zarurligi xulosa qilingan.
sun’iy intellekt, sun’iy intellektning javobgarligi, delikt huquqi, intellektual mulk huquqi, huquqqa xilof xatti-harakat, tabiiy ehtimoliy oqibat, royalti
RAQAMLI TADBIRKORLIKNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH TENDENSIYALARI
Maqolada raqamli tadbirkorlikni huquqiy tartibga solishning asosiy tendensiyalari xususiy huquq va tadbirkorlik huquqi nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi raqamli platformalar, elektron shartnomalar, smart-shartnomalar, raqamli huquqlar va raqamli obyektlar bilan bogʻliq munosabatlarning huquqiy tabiatini aniqlash hamda Oʻzbekiston qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Maqolada raqamli tadbirkorlik faqat elektron tijorat shakli emas, balki elektron identifikatsiya, onlayn toʻlovlar, axborot tizimlari, platforma xizmatlari va algoritmik boshqaruv vositalari bilan bogʻliq kompleks huquqiy hodisa sifatida asoslanadi. Tadqiqotda qiyosiy-huquqiy, tizimli, formal-yuridik va doktrinal tahlil usullaridan foydalanilgan. Natijada raqamli tadbirkorlikni tartibga solishda toʻrtta asosiy yoʻnalish: huquqiy tushunchalarni aniqlashtirish, raqamli platforma operatorining javobgarligini belgilash, elektron bitim va smart-shartnomalarning fuqarolik-huquqiy rejimini mustahkamlash, startaplar va raqamli xizmatlar eksporti uchun moslashuvchan huquqiy rejimlarni rivojlantirish zarurligi asoslantiriladi.
raqamli tadbirkorlik, elektron tijorat, raqamli huquqlar, raqamli obyekt, raqamli platforma, smart-shartnoma, elektron bitim, startap
YOSHLAR BANDLIGINI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA HUDUDIY “YO‘L XARITALARI”NI JORIY ETISHNING AHAMIYATI
Mazkur maqolada mamlakatimiz miqyosida yoshlar bandligini ta’minlashning eng yangi va samarali usullari chuqur o‘rganilgan. Xususan, har bir hududning o‘ziga xos iqtisodiy holati va mehnat bozori talablaridan kelib chiqqan holda maxsus “yo‘l xaritalari”ni yaratish muhim ekanligi yoritilgan. Qator viloyatlardagi real holat asosida yoshlar ishsizligini kamaytirishga xizmat qiladigan hududiy dasturlarning amaliy ahamiyati batafsil tahlil qilingan. Bundan tashqari, joylardagi ish beruvchilarning bevosita ehtiyojlarini qondirish maqsadida, yosh kadrlarni zamonaviy kasb-hunarlarga o‘qitish va ularning malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish yuzasidan o‘rinli ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar o‘rtaga tashlangan.
yoshlar bandligi, “yo‘l xaritasi”, mehnat bozori, hududiy ixtisoslik, kasbga o‘qitish, stajirovka, bandlik dasturi
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING “SHAXSGA DOIR MA’LUMOTLAR TO‘G‘RISIDA”GI QONUNINING HUQUQIY TAHLILI
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni zamonaviy raqamli jamiyat sharoitida qiyosiy-huquqiy va tizimli yondashuv asosida tahlil qilingan. Tadqiqotda milliy qonunchilikning Yevropa Ittifoqi Umumiy ma’lumotlarni himoya qilish reglamenti (GDPR) bilan o‘xshash va farqli jihatlari yoritilib, amaldagi huquqiy normalarning shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilishdagi samaradorligi baholangan. Shuningdek, sun’iy intellekt, transchegaraviy ma’lumotlar almashinuvi, “unutilish huquqi”, ma’lumotlar sizib chiqishi haqida xabardor qilish hamda vakolatli organning mustaqilligi bilan bog‘liq masalalar tahlil qilinib, milliy qonunchilikni takomillashtirishga qaratilgan ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
shaxsga doir ma’lumotlar, sun’iy intellekt, unutilish huquqi, mustaqil organ, shaxsiy daxlsizlik
HUKUMATNI SHAKLLANTIRISH VA JAVOBGARLIGI: OʻZBEKISTON MODELI VA XORIJIY TAJRIBA
Maqolada 2023-yilda yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Konstitutsiyasining qabul qilinishi munosabati bilan Bosh vazirni tayinlash, Vazirlar Mahkamasi tarkibini shakllantirish, Hukumat isteʼfosi hamda ishonchsizlik votumi institutlaridagi oʻzgarishlar “qanday edi – qanday boʻldi – nima oʻzgardi” formulasi asosida, shuningdek, ushbu masalalarni tartibga soluvchi Konstitutsiya va qonunchilik normalari kesimida qiyosiy-huquqiy tahlil qilingan. Tahlil doirasida Yangi Oʻzbekiston modeli Germaniya, Fransiya, Italiya, Avstriya, Polsha, Rossiya, Qozogʻiston kabi davlatlarning konstitutsiyaviy tajribasi bilan taqqoslanib, har bir institutdagi muhim oʻzgarishlarning konseptual va huquqiy ahamiyati ochib berilgan, konstitutsiyaviy islohotlar natijasida davlat boshqaruvi shaklining xususiyatlari boʻyicha mualliflik xulosalari ilgari surilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, konstitutsiyaviy islohotlar, Hukumatni shakllantirish, parlament oldida javobgarlik, Bosh vazirni tayinlash, Vazirlar Mahkamasi, vazirlarni tayinlash, Hukumat isteʼfosi
JINOIY DAROMADLARNI LEGALLASHTIRISHGA QARSHI KURASHISHDA MOLIYAVIY RAZVEDKA BOʻLINMASINING MAʼMURIY-HUQUQIY MAQOMI
Ushbu maqolada moliyaviy razvedka boʻlinmasining maʼmuriy-huquqiy maqomi institutsional oʻrin, kompetensiya, maxsus axborot rejimi, operatsion mustaqillik va funksional hisobdorlik birligida tahlil qilingan. Tizimli-huquqiy, qiyosiy-huquqiy va institutsional metodlar yordamida Oʻzbekistonning amaldagi modeli hamda ilgʻor xorijiy davlatlar modellari har tomonlama taqqoslangan. Natijada milliy model huquqni muhofaza qiluvchi, kompleks va axborotni samarali tashkil etish usuliga koʻra markazlashgan-integratsiyalashgan maxsus model sifatida toʻliq tavsiflanadi. Shuningdek, tahliliy materialning jinoiy-protsessual ahamiyati, ichki axborotni funksional ajratish hamda funksional hisobdorlik mexanizmlari ilmiy asoslangan. Berilgan takliflar milliy qonunchilikdagi monitoring amaliyotini takomillashtirishga xizmat qiladi.
jinoiy daromadlarni legallashtirish, moliyaviy monitoring, moliyaviy razvedka boʻlinmasi, maʼmuriy-huquqiy maqom, operatsion mustaqillik, funksional hisobdorlik, tahliliy material, axborotni funksional ajratish
IJTIMOIY DAVLAT SHAKLLANISHINING TARIXIY-HUQUQIY BOSQICHLARI
Maqolada Yevropa mamlakatlarida ijtimoiy davlatning shakllanishiga oid tarixiy-huquqiy bosqichlar hamda ularning zamonaviy O‘zbekiston uchun doktrinal ahamiyati tadqiq etilgan. Yevropalik olimlarning ilmiy ishlarini tizimli-tarkibiy va qiyosiy-huquqiy tahlil qilish, shuningdek, zamonaviy milliy tajriba asosida insonning ijtimoiy huquqlari normativ mustahkamlanishining evolyutsiyasi – Yangi davrning ilk politsiya dalolatnomalaridan tortib, ijtimoiy davlatning zamonaviy postindustrial modellarigacha yoritib berilgan. Muallif Bismark va Beverij ijtimoiy himoya modellarining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlaydi, zamonaviy farovonlik rejimlarini tasniflaydi hamda globallashuv sharoitida ijtimoiy himoya institutlarining normativ-huquqiy transformatsiyasini tahlil qiladi. O‘zbekiston Respublikasidagi konstitutsiyaviy islohotlar kontekstida ijtimoiy barqarorlikning huquqiy kafolatlarini saqlab qolish zarurati bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar shakllantirilgan.
ijtimoiy davlat, inson huquqlari, konstitutsiyaviylashuv, dekommodifikatsiya, Bismark modeli, Beverij modeli, Veymar konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, ijtimoiy investitsiyalar
TARTIBGA SOLISH TA’SIRINI BAHOLASH VA HUQUQIY MONITORINGNI TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY-HUQUQIY MASALALARI
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasida “aqlli tartibga solish” modelining elementi sifatida normativ-huquqiy hujjatlarning tartibga solish taʼsirini baholashni takomillashtirish masalalari tahlil qilingan. Xususan, muallif ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga molik normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini maqsadli koʻrsatkichlar asosida monitoring qilish masalasini tartibga solish taʼsirini baholash bilan chambarchas bogʻliq holda tadqiq etgan. Shuningdek, mamlakatda tartibga solishni takomillashtirish boʻyicha Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) tavsiyalari koʻrib chiqilgan. Xulosa sifatida muallif, birinchidan, “muhim ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega” normativ-huquqiy hujjatlar tushunchasiga qonunchilik darajasida (Norma ijodkorligi faoliyatini takomillashtirish konsepsiyasining yangi tahririda) aniqlik kiritishni, ikkinchidan, normativ-huquqiy hujjatlarning tartibga solish taʼsirini baholash va huquqiy monitoringini oʻtkazishda mutanosiblik tamoyilini qoʻllash boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqishni taklif etadi.
tartibga solish taʼsirini baholash, huquqiy monitoring, norma ijodkorligi, normativ-huquqiy hujjat, ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat, mutanosiblik prinsipi
YURIDIK GERMENEVTIKANING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Mazkur maqolada yuridik germenevtikaning vujudga kelishi, uning huquqshunoslik metodologiyasidagi oʻrni hamda tarixiy rivojlanish bosqichlari yoritilgan. Gugo Grotsiyning huquqiy matnlarni talqin qilishga oid qarashlari, germenevtikaning keyingi taraqqiyotiga koʻrsatgan taʼsiri hamda zamonaviy huquq nazariyasidagi ahamiyati ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Maqolada germenevtika, yuridik germenevtika va huquqiy talqin tushunchalari konseptual tahlil qilingan. Shuningdek, huquqiy normalarni zamon talablari asosida sharhlash zarurati va germenevtikaning huquqni qoʻllash amaliyotidagi metodologik vazifalari ochib berilgan. Maqolada tarixiylik tamoyiliga asoslanib yuridik germenevtikaning metod sifatidagi ahamiyati tadrijiy tahlil qilingan. Tadqiqotda keltirilgan nazariy tahlillardan davlat va huquq nazariyasi va tarixi, huquqiy ta’limotlar tarixi ixtisosligi doirasidagi ilmiy-tadqiqot ishlarida foydalanish mumkin.
germenevtika, yuridik germenevtika, talqin (interpretatsiya), huquqiy talqin, Gugo Grotsiy, sharhlash metodlari, huquq metodologiyasi, davlat va huquq nazariyasi
QONUNCHILIKDAGI BOʻSHLIQLARNI ANIQLASHDA NORMATIV-HUQUQIY HUJJATLAR IJROSI MONITORINGINING AHAMIYATI
Maqolada qonunchilikdagi boʻshliqlarni aniqlashda normativ-huquqiy hujjatlar ijrosi monitoringining nazariy-huquqiy va amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Qonunchilikdagi boʻshliq tushunchasi, uning huquqiy kolliziya, yuridik-texnik xato va samarasiz normadan farqlari koʻrsatilgan. Monitoring huquqiy tartibga solish ehtiyojini aniqlash, normativ-huquqiy hujjat maqsadi bilan amaliy natijani taqqoslash hamda huquqni qoʻllash amaliyotida yuzaga kelayotgan muammolarni aniqlash vositasi sifatida yoritilgan. Qonunchilikdagi boʻshliqlarni aniqlashda formal-yuridik va konkret-sotsiologik metodlarni birgalikda qoʻllash zarurati asoslangan. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligi, xususan, normativ-huquqiy hujjatlar ijrosi monitoringining 2025-yildan joriy etilgan yangi modeli tahlil qilingan. Monitoringning natijadorligini oshirish maqsadida uning obyektlarini tanlash mezonlarini belgilash, jamoatchilik ishtirokini kengaytirish, monitoring natijalarini ochiq eʼlon qilish, sud amaliyoti va murojaatlarni raqamli tahlil qilish hamda monitoring hisobotlarining huquqiy oqibatlarini kuchaytirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan.
qonunchilik, huquqiy monitoring, normativ-huquqiy hujjat, huquqdagi boʻshliq, huquqni qoʻllash, huquqiy kolliziya, tartibga solish taʼsiri, norma ijodkorligi
VOYAGA YETMAGAN JINOYATCHI SHAXSINING KRIMINOLOGIK TAVSIFI VA UNING BELGILARI
Mazkur maqolada voyaga yetmagan jinoyatchi shaxsining kriminologik tavsifi va uning tizimli belgilariga doir masalalar atroflicha tahlil etilgan. Tadqiqot jarayonida ijtimoiy soʻrovnoma natijalari, sohaviy statistika va sud amaliyoti materiallaridan keng foydalanilgan. Muallif jinoyat sodir etgan voyaga yetmagan shaxs fenomenini jinoyat subyekti tushunchasidan farqlovchi mezonlarni aniqlagan holda uning biofiziologik, ijtimoiy-demografik, ruhiy va maʼnaviy-axloqiy maqomini ochib bergan. Xususan, voyaga yetmaganlarning ichki dunyosi, dunyoqarashi, qadriyatlarga munosabati va ijtimoiy mavqeyi ularning kriminologik tavsifida qay darajada ahamiyat kasb etishi asoslab berilgan. Bundan tashqari, maqolada xorijiy davlatlar tajribasi asosida voyaga yetmagan jinoyatchi shaxsining kriminologik tavsifi hamda mazkur jinoyatlarning oldini olish choralari bilan bog‘liq masalalar ham tahlil etilgan. Tadqiqotda funksional yondashuv, mantiqiylik, tizimlilik, tarixiy, qiyosiy-huquqiy, statistik, sotsiologik so‘rovlar o‘tkazish kabi metodlar qo‘llangan. Xulosada sohadagi ilmiy qarashlar umumlashtirilib, voyaga yetmaganlar oʻrtasida jinoyatchilikning oldini olish choralarini takomillashtirishga qaratilgan mualliflik tavsiyalari ilgari surilgan.
jinoyatchilik, jinoyatchi shaxsi, yoshlar, ta‘lim muassasasi, kriminologik tavsif, oldini olish choralari
BOLA HUQUQLARINING TASNIFI: XALQARO VA MILLIY HUQUQIY YONDASHUVLAR VA ULARNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARINING TIZIMLI TAHLILI
Ushbu maqolada bolalar huquqlarining zamonaviy huquq tizimidagi o‘rni, ularning tasnifi, shuningdek, xalqaro va milliy yondashuvlarning asoslari tizimli ravishda tahlil qilingan. Bolalar huquqlari inson huquqlarining alohida instituti sifatida o‘rganilib, ularning bolaning yoshi, psixofiziologik rivojlanishi va ijtimoiy himoyaga bo‘lgan ehtiyojiga bog‘liqligi bilan tavsiflanadi. Tadqiqotda bolalar huquqlari xalqaro huquqiy yondashuvlarga muvofiq ravishda fuqarolik (shaxsiy), ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy huquqlarga tasniflangan hamda ularning o‘zaro bog‘liqligi yoritib berilgan. Shuningdek, maqolada bolani himoya qilish, rivojlantirish va uning jamiyat hayotidagi ishtirokini ta’minlashga oid huquqlar tahlil qilinib, ularning bola shaxsini shakllantirishdagi o‘rni asoslangan. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi misolida bolalar huquqlarining milliy huquq tizimidagi o‘rni ko‘rib chiqilgan hamda ularning konstitutsiyaviy, ijtimoiy va maxsus himoya huquqlariga bo‘linishi ilmiy jihatdan dalillangan. Tadqiqot natijalari bolalar huquqlarini yaxlit tushunish, ularni amalga oshirish mexanizmlarini takomillashtirish hamda davlatning pozitiv majburiyatlarini aniqlashtirish ulkan ilmiy va amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
bola huquqlari, tasniflash, xalqaro huquq, milliy huquq, himoya huquqlari, rivojlanish huquqlari, ishtirok etish huquqlari, amalga oshirish mexanizmlari
XORIJIY MAMLAKATLARDA DAVLAT XARIDLARINI RAQAMLASHTIRISH VA KORRUPSIYA XAVFINI KAMAYTIRISH MEXANIZMLARI
Maqolada davlat xaridlarini raqamlashtirish bo‘yicha xorijiy mamlakatlar tajribasi korrupsiya xavflarini kamaytirish, shaffoflik va raqobatni kuchaytirish hamda byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish mexanizmi sifatida tadqiq etilgan. Elektron xarid platformalari, ochiq ma’lumotlar, protseduralarni avtomatlashtirish, raqamli monitoring va jamoatchilik nazorati masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Tadqiqot obyekti sifatida davlat xaridlarini raqamlashtirish jarayonida shakllanadigan huquqiy munosabatlar, elektron platformalar faoliyati va xavflarni aniqlash indikatorlari tanlangan. Shuningdek, tahlil mezonlari sifatida ma’lumotlarning ochiqligi, jarayonlarning standartlashtirilishi, platformalararo integratsiya, manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash, shartnomalar ijrosini kuzatish tizimi olingan. Xulosada AQSH, Yevropa Ittifoqi va Singapurning ilg‘or tajribalarini uyg‘unlashtirgan holda O‘zbekiston davlat xaridlari tizimi uchun raqamli hisobot, standartlashtirish va markazlashgan boshqaruvni birlashtirgan kompleks model taklif etilgan. Ushbu model raqamli hisobot, standartlashtirish va markazlashgan boshqaruvni birlashtirib, xaridlarda shaffoflikni oshirish, raqobatni kengaytirish va korrupsiya xavflarini kamaytirishga xizmat qiladi.
davlat xaridlari, raqamlashtirish, korrupsiya xavflari, ochiq ma’lumotlar, jamoatchilik nazorati, elektron xarid platformalari